چرا ایران با وجود ذخایر عظیم گاز به واردات نیاز دارد؟

به گزارش انرژی و نیرو، ایران یکی از بزرگترین دارندگان منابع گاز طبیعی در جهان است و طبق برآورد‌های بین المللی پس از روسیه در رتبه دوم ذخایر گاز قرار دارد. با این حال در سال‌های اخیر به ویژه در فصل زمستان بار‌ها موضوع کمبود گاز و حتی واردات آن مطرح شده است. این وضعیت در نگاه نخست ممکن است متناقض به نظر برسد، زیرا کشوری که چنین منابع عظیمی در اختیار دارد انتظار می‌رود در تامین نیاز داخلی با مشکلی مواجه نشود.

اما واقعیت این است که میان میزان ذخایر زیرزمینی و توان تولید روزانه و همچنین الگوی مصرف داخلی فاصله قابل توجهی وجود دارد و همین فاصله باعث ایجاد شکاف میان عرضه و تقاضا شده است. در چنین شرایطی سیاستگذاران انرژی علاوه بر برنامه ریزی برای افزایش تولید به سمت استفاده از ابزار‌های دیگری مانند واردات گاز و فعال کردن دیپلماسی انرژی نیز حرکت کرده‌اند تا بتوانند پایداری شبکه گاز کشور را حفظ کنند.

شکاف میان تولید و مصرف گاز

ذخایر گاز به معنای حجم گازی است که در زیر زمین وجود دارد، اما آنچه برای اقتصاد و مصرف اهمیت دارد ظرفیت تولید روزانه و توان انتقال آن به شبکه سراسری است. توسعه میادین گازی نیازمند سرمایه‌گذاری گسترده فناوری پیشرفته و زیرساخت‌های متعدد است و بدون این عوامل حتی بزرگترین ذخایر نیز نمی‌توانند به سرعت به تولید تبدیل شوند.

در ایران بخش مهمی از تولید گاز از میدان پارس جنوبی تامین می‌شود که بزرگترین میدان گازی مشترک جهان به شمار می‌رود. این میدان سهم بسیار بزرگی از تولید روزانه گاز کشور را در اختیار دارد و در سال‌های گذشته با توسعه فاز‌های مختلف آن ظرفیت تولید افزایش یافت. با وجود این رشد مصرف گاز در داخل کشور بسیار سریع بوده و در بسیاری از سال‌ها با سرعتی بیشتر از رشد تولید افزایش یافته است. مصرف گاز در بخش خانگی صنعتی نیروگاهی و پتروشیمی هر سال بیشتر شده و شبکه انرژی کشور به شدت به گاز طبیعی وابسته شده است.

در نتیجه حتی افزایش قابل توجه تولید نیز نتوانسته به طور کامل پاسخگوی این تقاضای رو به رشد باشد. به همین دلیل در برخی مقاطع سال شکاف میان تولید و مصرف ایجاد می‌شود و مدیریت این شکاف به یکی از مهمترین چالش‌های بخش انرژی تبدیل شده است.

پیک مصرف زمستانی و فشار بر شبکه گاز

یکی از مهمترین ویژگی‌های مصرف گاز در ایران نوسان شدید فصلی است. در فصل زمستان به دلیل افزایش نیاز به گرمایش مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری به شدت افزایش می‌یابد و گاهی به چند برابر فصل‌های گرم سال می‌رسد. در چنین شرایطی بخش بزرگی از گاز تولیدی کشور برای تامین نیاز خانوار‌ها اختصاص می‌یابد و سهم سایر بخش‌ها مانند صنایع و نیروگاه‌ها کاهش پیدا می‌کند. این وضعیت باعث می‌شود برخی صنایع با محدودیت مصرف گاز مواجه شوند و نیروگاه‌ها نیز برای تولید برق به استفاده از سوخت‌های جایگزین مانند گازوئیل یا نفت کوره روی بیاورند.

افزایش ناگهانی مصرف در روز‌های سرد سال فشار زیادی بر شبکه انتقال و توزیع گاز وارد می‌کند و حتی در صورت تولید بالا نیز مدیریت این حجم از تقاضا دشوار می‌شود. در بسیاری از کشور‌ها برای مقابله با چنین وضعیتی از تاسیسات ذخیره سازی زیرزمینی گاز استفاده می‌شود تا در ماه‌های گرم گاز ذخیره و در زمستان مصرف شود.

ظرفیت ذخیره‌سازی گاز در ایران نسبت به حجم مصرف هنوز محدود است و همین موضوع انعطاف‌پذیری سیستم را کاهش می‌دهد. به همین دلیل در برخی دوره‌ها واردات گاز از کشور‌های همسایه به عنوان راهکاری برای جبران کمبود موقت و مدیریت پیک مصرف مورد توجه قرار گرفته است. واردات در چنین شرایطی به معنای ناتوانی در تولید نیست بلکه ابزاری برای حفظ پایداری شبکه و جلوگیری از اختلال در تامین انرژی محسوب می‌شود.

نقش دیپلماسی انرژی در مدیریت بازار گاز

در سال‌های اخیر اهمیت دیپلماسی انرژی برای مدیریت بازار گاز بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. دیپلماسی انرژی به معنای استفاده از ابزار‌های سیاسی اقتصادی و همکاری‌های منطقه‌ای برای تامین پایدار انرژی و توسعه تجارت آن است. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود در منطقه‌ای قرار گرفته که بسیاری از کشور‌های همسایه آن یا تولیدکننده گاز هستند یا به واردات این انرژی نیاز دارند. همین موقعیت می‌تواند فرصت‌های متعددی برای همکاری‌های گازی ایجاد کند.

فعال شدن دیپلماسی انرژی به معنای تلاش برای توسعه قرارداد‌های واردات و صادرات گاز مشارکت در پروژه‌های مشترک و ایجاد شبکه‌های منطقه‌ای انتقال انرژی است. چنین همکاری‌هایی می‌تواند به ایران کمک کند تا در زمان افزایش مصرف از منابع گازی همسایگان استفاده کند و در مقابل در دوره‌هایی که مازاد تولید دارد گاز خود را به بازار‌های منطقه صادر کند. در واقع تجارت گاز میان کشور‌ها می‌تواند به ایجاد نوعی توازن در عرضه و تقاضا کمک کند و انعطاف‌پذیری سیستم انرژی را افزایش دهد.

از سوی دیگر توسعه روابط انرژی با کشور‌های منطقه می‌تواند زمینه ساز سرمایه‌گذاری‌های جدید در صنعت گاز و توسعه زیرساخت‌های انتقال نیز باشد.

در مجموع تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که داشتن ذخایر بزرگ گاز به تنهایی برای تضمین امنیت انرژی کافی نیست. مدیریت صحیح تولید توسعه زیرساخت‌ها کنترل مصرف و گسترش همکاری‌های منطقه‌ای همگی در کنار یکدیگر نقش تعیین کننده‌ای در پایداری شبکه گاز دارند.

در شرایطی که مصرف داخلی با سرعت بالایی افزایش یافته و پیک زمستانی فشار زیادی بر شبکه وارد می‌کند استفاده از ابزار‌هایی مانند واردات محدود گاز و فعال کردن دیپلماسی انرژی می‌تواند به عنوان راهکاری برای عبور از دوره‌های کمبود عمل کند. همزمان سرمایه‌گذاری در توسعه میادین گازی افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی و بهبود بهره‌وری مصرف نیز از جمله اقداماتی است که می‌تواند در بلندمدت شکاف میان تولید و مصرف را کاهش دهد و جایگاه ایران را در بازار منطقه‌ای گاز تقویت کند.

منبع: خبرگزاری مهر