سوخت فروخته نمی‌شود؛ معامله می‌شود

به گزارش انرژی و نیرو، سوخت یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده هزینه تولید است؛ زیرا مصرف دیزل در استخراج و حمل سنگ‌آهن، مس، زغال‌سنگ و سایر مواد معدنی سهم قابل توجهی از هزینه عملیاتی معادن را تشکیل می‌دهد. تغییرات قیمت سوخت در ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ مستقیماً بر هزینه تولید، قیمت صادراتی و حاشیه سود شرکت‌های فولاد، آلومینیوم، مس و سیمان اثر گذاشت و دسترسی پایدار به انرژی ارزان به یکی از عوامل اصلی رقابت‌پذیری صنایع سنگین جهان تبدیل شد.

بازار جهانی سوخت با افزایش ظرفیت پالایش، تغییر مسیر تجارت فرآورده‌های نفتی و جابه‌جایی مراکز مصرف وارد مرحله جدیدی شده است. ظرفیت پالایش جهان از حدود ۱۰۲.۹ میلیون بشکه در روز در ۲۰۲۴ به حدود ۱۰۳.۵ تا ۱۰۴ میلیون بشکه در روز در ۲۰۲۵ افزایش یافت، اما رشد عرضه سریع‌تر از رشد تقاضا حرکت کرد و باعث کاهش حاشیه سود برخی پالایشگاه‌ها شد. آسیا با بیش از ۵۵ درصد ظرفیت پالایشی جدید، مرکز اصلی توسعه بازار باقی ماند و افزایش ظرفیت پالایش در چین، هند و کشور‌های خلیج فارس، وزن این منطقه را در زنجیره انرژی جهانی افزایش داد.

تولید جهانی فرآورده‌های نفتی در این دوره در محدوده حدود ۸۰ تا ۸۵ میلیون بشکه در روز قرار گرفت و رشد آن عمدتاً از سوی آسیا و خاورمیانه تأمین شد. در مقابل، اروپا با کاهش ظرفیت برخی پالایشگاه‌های قدیمی، افزایش هزینه انرژی و فشار سیاست‌های کربنی مواجه شد. تفاوت اصلی بازار در ۲۰۲۵ نسبت به ۲۰۲۴، افزایش عرضه از پالایشگاه‌های جدید در برابر رشد محدود تقاضا در اقتصاد‌های توسعه‌یافته بود.

چین مهم‌ترین عامل افزایش ظرفیت پالایش جهانی بود. ظرفیت پالایش این کشور از حدود ۱۸ میلیون بشکه در روز عبور کرد و با توسعه مجتمع‌های یکپارچه پالایش و پتروشیمی، توان تولید بنزین، گازوئیل، سوخت جت و خوراک پتروشیمی را افزایش داد. چین با ظرفیت حدود ۱۸.۵ میلیون بشکه در روز، بزرگ‌ترین مرکز پالایش جهان است و در حال تغییر جایگاه خود از یک واردکننده صرف انرژی به یک بازیگر مهم صادرات فرآورده‌های نفتی است؛ روندی که رقابت را برای پالایشگران سنتی اروپا و آسیا افزایش داده است.

آمریکا با ظرفیت پالایش حدود ۱۷.۵ تا ۱۸ میلیون بشکه در روز، همچنان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرآورده‌های نفتی جهان باقی ماند. دسترسی به نفت شیل، فناوری پیشرفته پالایشی و شبکه صادراتی گسترده، مزیت اصلی این کشور است. نرخ بهره‌برداری پالایشگاه‌های آمریکا بالاتر از ۸۵ درصد بود و این موضوع امکان صادرات گسترده گازوئیل، بنزین و سوخت جت را فراهم کرد. در ۲۰۲۵، صادرات فرآورده‌های آمریکا یکی از منابع اصلی تأمین بازار اروپا و آمریکای لاتین بود.

هند با ظرفیت پالایش حدود ۵ میلیون بشکه در روز، یکی از سریع‌ترین نرخ‌های رشد مصرف سوخت را میان اقتصاد‌های بزرگ تجربه کرد. افزایش تعداد خودروها، توسعه حمل‌ونقل هوایی، رشد اقتصادی و گسترش صنایع، تقاضای داخلی این کشور را افزایش داد؛ اما توسعه پالایشگاه‌های بزرگ باعث شد هند همزمان به یکی از صادرکنندگان مهم گازوئیل و سوخت جت در بازار آسیا، اروپا و آفریقا تبدیل شود.

روسیه با ظرفیت پالایش بیش از ۶ میلیون بشکه در روز، همچنان یکی از بازیگران اصلی بازار فرآورده‌های نفتی باقی ماند، اما مسیر تجارت آن تغییر کرد. پس از محدودیت‌های صادراتی اروپا، سهم بازار‌های آسیایی مانند هند و چین، همچنین ترکیه و آفریقا، در صادرات فرآورده‌های روسیه افزایش یافت. این تغییر مسیر باعث افزایش هزینه حمل، تغییر جریان‌های تجاری و شکل‌گیری مسیر‌های جدید در بازار جهانی سوخت شد.

در خاورمیانه، کشور‌های تولیدکننده نفت تمرکز خود را از صادرات صرف نفت خام به سمت توسعه پالایش و پتروشیمی منتقل کردند. عربستان سعودی با ظرفیت پالایش بیش از ۳ میلیون بشکه در روز و امارات و کویت با توسعه ظرفیت‌های پایین‌دستی، سهم بیشتری از صادرات فرآورده‌های نفتی به دست آوردند. هدف این کشور‌ها افزایش درآمد از محصولات با ارزش افزوده بالاتر و کاهش وابستگی اقتصادی به صادرات نفت خام است.

تجارت جهانی فرآورده‌های نفتی در این دوره در محدوده حدود ۲۰ تا ۲۵ میلیون بشکه در روز باقی ماند و گازوئیل، بنزین و سوخت جت بیشترین سهم مبادلات را داشتند. آمریکا با صادرات حدود ۳ تا ۴ میلیون بشکه در روز فرآورده، روسیه با بیش از ۲ میلیون بشکه در روز و هند با بیش از یک میلیون بشکه در روز، در میان بزرگ‌ترین صادرکنندگان بازار قرار گرفتند. اروپا، آفریقا و برخی کشور‌های آسیایی نیز مهم‌ترین بازار‌های وارداتی باقی ماندند.

میانگین قیمت نفت برنت از محدوده حدود ۸۰ تا ۸۲ دلار در هر بشکه در ۲۰۲۴ به محدوده حدود ۷۰ تا ۷۵ دلار در ۲۰۲۵ کاهش یافت. افزایش تولید آمریکا، رشد عرضه خارج از اوپک‌پلاس، افزایش ذخایر و نگرانی از کند شدن رشد تقاضای چین، مهم‌ترین عوامل فشار کاهشی بر قیمت‌ها بودند. قیمت گازوئیل در ۲۰۲۵ نسبت به ۲۰۲۴ تحت تأثیر افزایش ظرفیت پالایش آسیا و خاورمیانه کاهش یافت، اما همچنان یکی از مهم‌ترین شاخص‌های هزینه برای حمل‌ونقل، معدن و صنایع تولیدی باقی ماند. قیمت بنزین نیز با رشد محدود تقاضا مواجه شد، در حالی که سوخت جت به دلیل بازگشت سفر‌های هوایی مقاومت بیشتری در برابر کاهش قیمت نشان داد.

حمل‌ونقل همچنان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده فرآورده‌های نفتی جهان است و حدود ۶۰ درصد مصرف سوخت به این بخش اختصاص دارد. با وجود رشد خودرو‌های برقی و محدود شدن رشد مصرف بنزین در برخی بازارها، گازوئیل به دلیل فعالیت صنعتی و حمل‌ونقل کالا و سوخت جت به دلیل رشد سفر‌های هوایی همچنان موتور اصلی تقاضا باقی ماندند.

در صنعت معدن، دیزل مهم‌ترین منبع انرژی برای ماشین‌آلات سنگین، کامیون‌های معدنی و تجهیزات استخراج است. در معادن روباز بزرگ، هزینه سوخت و انرژی می‌تواند حدود ۱۵ تا ۳۰ درصد هزینه عملیاتی را تشکیل دهد؛ بنابراین تغییر قیمت گازوئیل در ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ مستقیماً بر هزینه استخراج سنگ‌آهن، مس، زغال‌سنگ و سایر مواد معدنی اثر گذاشت.

صنایع فولاد، آلومینیوم و سیمان نیز به قیمت و دسترسی پایدار سوخت وابسته هستند. کشور‌هایی مانند چین، آمریکا، هند و کشور‌های خلیج فارس به دلیل دسترسی بهتر به انرژی و ظرفیت پالایش داخلی، مزیت بیشتری در توسعه صنایع انرژی‌بر دارند؛ در مقابل، اقتصاد‌های وابسته به واردات سوخت با افزایش ریسک هزینه تولید و کاهش رقابت‌پذیری مواجه هستند.

در پتروشیمی، نفتا، گاز مایع و سایر فرآورده‌های نفتی همچنان خوراک اصلی تولید مواد شیمیایی و پلاستیک‌ها هستند. رشد ظرفیت پالایش در آسیا و خاورمیانه باعث شده این مناطق سهم بیشتری از زنجیره ارزش انرژی را جذب کنند و از صادرات نفت خام به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر حرکت کنند.

بازار سوخت نشان می‌دهد مزیت انرژی به یکی از عوامل اصلی رقابت اقتصادی تبدیل شده است. کشور‌هایی که همزمان تولید، پالایش و صادرات سوخت را در اختیار دارند، علاوه بر درآمد انرژی، قدرت بیشتری در صنایع فلزی و تولیدی به دست آورده‌اند؛ در حالی که اقتصاد‌های وابسته به واردات سوخت با فشار هزینه‌ای، ریسک تورمی و کاهش قدرت رقابت صنعتی مواجه هستند.

منبع: خبرگزاری فلزات آنلاین